Slavko Zagorac: Sarajevo Jazz Memories (1950-1960)

Preneseno sa portala www.zagorac.com uz pomoć Ilije Vitorovića:

Negdje početkom 2004. sam dobio email od Edina Bihorca, studenta Muzičke akademije iz Sarajeva, u kojem me je zamolio da mu pošaljem nekoliko riječi o životu i radu moga oca Dejana Zagorca.  Ti detalji su mu trebali da upotpuni diplomski rad o istoriji i razvoju Jazz muzike u Sarajevu. Tek sam tada shvatio koliko zaista malo znam o tom periodu 50-60-tih godina prošlog stoljeca kada se u Sarajevu plesao swing i svirao bebop, period koji se polako briše iz sjećanja sadašnjih generacija.  Da ne bi baš sve palo u zaborav, zamolio sam prijatelja mog oca, čika Acu Terzića, koji je učestvovao u radu ranih jazz orkestara, da napiše par riječi o tim danima.  Ispod slijedi originalni e-mail čika Ace Terzića sa skaniranim slikama izblijedjelih originala.

Slavko Zagorac – Cile

E moj Cile,

Nadam se da će ovo nabrajanje biti dovoljno za početak rada tvog kolege. Vjeruj da nije lako započeti pisanje sa ove vremenske distance, pogotovo što nemam sa kim da se konsultujem u pogledu  datuma i imena. Stoga sam se opredijelio za period 1950-1960. god. tj vrijeme kada smo zajednički ulagali napore da odsviramo tih svojih 10  godina. I pored svih nedaća, loših instrumenata, nedostatka pisanog kvalitetnog materijala, svi skupa smo se trudili da “spasimo za svoje duše” poneku kompoziciju ili dio aranžmana kako bismo ga mogli interpretirati. Tako je  nastao i zapis Undecided koji nam je drugim –B-korusom zadavao posebne muke. Slicno je bilo i sa materijalima za big band gdje smo nastojali da “skinemo”Basie-vu Litl Darlin’ itd. Osipanje sastava kada je Dejan otišao u Bgd ili u Njemačku imalo je stagnantne reperkusije na cjelokupan muzički život. Sreća je da su to bila kratka odsustvovanja sa scene, što je nadoknadjeno pri povratku i donošenju novih ideja.

Slika 1.  Sloga, s lijeva na desno: Dule Pejnović (trombon), Švabo-Šabic Miroslav (truba), Dejan Zagorac (klarinet), Bujić Branislav (gitara), Aco Terzić (bubanj), Mišo Živojnović (kontrabas)

Početkom 1946. godine, neposredno po okončanju II Svjetskog rata, aktiviran je rad kulturno-prosvjetnih društava. Omladinskom društvu koje se zvalo “Miljenko Cvitković”, pripala je zgrada predratne Sloge, u kojoj su zatečeni  instrumenti pogodni za formiranje plesnog orkestra. Nakon nekoliko okupljanja, što se moglo tretirati kao proba, ispostavilo se da  predstoji odlazak na ljetovanje – na more u Budvu -pa se veoma ozbiljno pristupilo uigravanju repertoara i dopisivanju partitura  za cjelokupan sastav – tri saksafona, dvije trube, trombon,  klavir, harmonika, bas, gitara i bubnjevi.

Sa takvom postavom se krenulo na more. Probe su započele u vozu ali su ozbiljne poteskoće bile veoma loš kvalitet instrumenata, muzička polupismenost sastava,  i niz drugih nepodopština. Uglavnom, liniju saksafona su sašinjavali Mišo Milić, Zdravko Podolšak, Mića (prezimena mu se ne sjećam), trube  su svirali Vjekoslav Valcl  i  Kavalec Dragutin, trombonista je bio Šerif Voloder, klavirista Nikša Dabović, harmonika Srdjan Matijević, basista Bato Milošević, gitara Miroslav Stajić i bubnjevi Jug Milić.

Dolazak u Budvu obilježio je Valcl  koji je sa palube broda odsvirao nekoliko taktova iz Travijate (..sad pijmo nek’ čaša se blista u ruci – što nema vez sa jazzom, ali bilo nešto što je  Valcl sigurno svirao). Probe su nastavljene, skrpljen je repertoar od nekoliko kompozicija, jedna je bila “Veče u društvu”, Srdjana Matijevića, kojima se  nastupilo na otvorenoj terasi hotela “Avala”. Pauze izmedju “nastupa” velikog orkestra popunjavane su nastupom malog sastava.

U to vrijeme u Sarajevu je svirao Slavko Hitri koji je formirao  veoma elastičan sastav koji mu je omogućavao da pored muzike karakteristične za kafanu  redovno prati i zbivanja u zabavnoj i jazz muzici. Muzicirajući sa Aleksandrom-Lećkom Nikolićem  i nizom muzičara istovjetnog prezimena,  Hitri je u to vrijeme bio veoma prihvatljiva figura muziciranja koje je objedinjavalo melos starogradskog šarma, zabavne muzike i jazz–a.

Nekako istovremeno nastojalo se da se pri Radio Sarajevu formira zabavni orkestar. Ti napori su postizali uspone i padove, iako je  bilo evidentno da se bez solidnog instrumentalnog ekipiranja institucija velikog zabavnog orkestra ne može bazirati na instrumentima koji potiču sa kraja XIX  i početka XX vijeka. (Ova napomena će tek u osmoj dekadi XX vijeka prestati da bude aktuelna.)

Medjutim, nastojanja da se formira veliki zabavni orkestar pri Radio Sarajevu, poticala su mladju generaciju muzičara da aktivnim radom pokušaju izboriti mjesto u tom sastavu. S obzirom da je u tom vremenu došlo do izvjesnih transformacija u djelovanju kulturno-prosvjetnih društava, da je “Sloga”  postala matično mjesto KUD “Slobodan Princip-Seljo” a prostorije u zgradi Gajreta obitavalište OKUD-a “Miljenko Cvitković”u oba društva formirani su plesni orkestri koji su zabavljali generaciju koja je pristizala.

Slika 2.  Sloga, Oktobar 1957, s lijeva na desno: Aco Terzić (sax), Berislav Odić (truba), Dejan Zagorac (klarinet), Djordje Kisić (bubanj), Dušan Pejnović (harmnika), Nikša Dabović (klavir), Igor Čapljinski (gitara), Mišo Živojnović (kontrabas)

To je vrijeme kada u Sarajevu pored orkestra SPO  (Sarajevski plesni orkestar) koji je djelovao u domu DTV Partizan u Miss Irbinoj ul -. popularni FIS, djeluju sastavi pri Akademskom društvu APOS – Akademski plesni orkestar, pri Omladinskom društvu Miljenko Cvitković orkestar “MC”, u Radničkom univerzitetu svira orkestar koji okuplja Mordo (ne sjećam se ni imena ni prezimena), u Tvornici duhana orkestar Jakice Gutmana, u Novom Sarajevu pri Kulturno-umjetničkom društvu svira orkestar društva “Mladen Stojanović”, sve su to grupice od 4-5 muzičara, sa izuzetkom u FIS-u i Slozi gdje je posao obavljala orkestarska formacija od sedam do deset ljudi, i naravno nezaobilazni Slavko Hitri koji obitava u hotelima Evropa, Central itd. sa povremenim angažmanima u hotelima na moru, u Njemačkoj i na radio Sarajevu.

Organizacione promjene u okvirima djelovanja kulturno-prosvjetnih društava imale su za posljedicu da se medju orkestrima počinju razmjenjivati notni zapisi aktuelnih kompozicija. S obzirom da je značajan  broj tih zapisa  bio korišten u  muzici za ples i da je vukao porijeklo iz sredina koje su bile tematski i vremenski ispred dogadjanja u muzici Sarajeva, bitno je napomenuti da je velika većina kompozicija imala atribuciju jazz muzike i da se uglavnom oslanjala na interpretacije  poznatih izvodjača zabavne i jazz muzike vidjenih u filmovima, preuzetih sa snimljenog materijala, štampanih dionica u časopisima kao što je Down Beat itd. Dakle, radilo se o interpretacijama  Luisa Armstronga, Dave Brubecka, Miles Davisa, Coltrane-a, Red Garlanda, Harry Jamesa, Doris Day, Basie-a , Frank Sinatre i dr.

Dakle, početkom šeste dekade, u Sarajevu se svirao ozbiljan program jazz muzike. Formiran je veliki zabavni orkestar pri Kulturno-umjetničkom društvu “Slobodan Princip-Seljo” koji je imao  klasičnu postavu velikog orkestra (pet saksafona, četiri trube, tri trombona, klavir, bas, gitara i bubnjevi). Orkestar je nastao okupljanjem muzičara iz Sloge i MC-a sa povremenim gostovanjem  muzičara iz SPO-a ili iz orkestra Sarajevske opere i baleta.

Slika 3.  Sloga, Oktobar 1957, s lijeva na desno: Aco Terzić (sax), Berislav Odić (truba), Dejan Zagorac (klarinet), Dušan Pejnović (harmonika), Djordje Kisić (bubanj)

Iz tog perioda bitno je zabilježiti prvi samostalni – cjelovečernji – koncert tog orkestra koji je pripremio i kojim je dirigovao Dejan Zagorac, zatim nastupi u povodu obilježavanja Dana mladosti u Beogradu, koncerti u Banja Luci i Tuzli, zatim pokušaji   da se taj orkestar inaugurira kao Zabavni orkestar Radio Sarajeva (u čemu se nije uspjelo). Uz orkestar nastupale su i vokalne interpretatorke Azra Halilović, Žuža Štitić i Safija Čelebić čije interpretacije kao što su “How high the moon”, “Summertime”, “Over the rainbow” i dr takodjer predstavljaju interpretacije arhivskog značenja.

Pojavom vokalnog okteta Nemanje Krošnjara u kojem su djelovali, pored Krošnjara, Emira Kurtović-Mikica, Antoaneta Sinković-Žuža, Lila Zečević, Boro Spasojević,Neven Džamonja, Živorad Vekić i Anton Marinić, učinjen je značajan pomak kako ka vizuelnoj komponenti (veći dio okteta bio je rado vidjen na korzou) kao i ka višebojnosti glasovnog iskazivanja kompozicija domaćih i stranih autora. Kompozicija “Over the rainbow” najviše je odgovarala glasovnom potencijalu sastava, tako da su istu više puta ponavljali u brojnim nastupima.

Pored njih, veoma uspješno su djelovali solisti kao što su Sokrat Kajević (”Granada”), Miroslav Stajić (”Hay Joe”), Joško Lupi (”Sixteen Tones”), Branislav Bujić (”When the Saints Go Marching In”) i drugi.  Njihove interpretacije dugo su bile udarne kompozicije na sastancima, plesnim večerima, balovima i sl.  Uz vokalne interpretatore razvijali su se i kompozitori  tako da su njihovim doprinosom – Matijevića (”Veče u društvu”), Jovana Sofilja (”Moja mala Tea”), Radmila Zurovca (”Vihor”), Ladislava Bezuljka, Žarka Roja (Konjic i Sanke) – proširivane osnove vokalnog i orkestarskog rada.

Interesantno za to vrijeme i orkestarski rad bila je činjenica da se u Sarajevu okupila poveća  grupa muzičara iz drugih sredina (Subotica, Novi Sad, Beograd, Zagreb) – medju kojima se izdvajaju Dovat, Sinjeri, Kovač, Čapljinski, Lorković, Stoparić i dr. što je ostavilo značajan utjecaj na muziciranje kako velikog, tako i malih sastava. Već tada su se osjećala pomjeranja i produhovljen odnos prema dixilandu i be-bop muzici, kao i ka slobodnijim formama djelovanja malih sastava.

S obzirom da je rad velikog orkestra bio uslovljen okupljanjem muzičara iz razlicitih sredina, što je otežavalo rad, pored evidentnog nedostatka kvalitetnih instrumenata, uslovilo je da se rad pretežno usmjeravao na formiranje kvarteta, kvinteta i povremeno seksteta. Odlaskom i povratkom sa gostovanja u inostranstvu donosile su se novije spoznaje o mogućnostima  interpretiranja muzičkog materijala. Tako je npr.u polovini  šeste dekade kvartet Slavka Hitrija okupio basistu Sinjerija, bubnjara Nikolića i saksafonistu Zagorca  čija interpretacija kompozicije “Over the rainbow” i danas predstavlja numeru arhivske vrijednosti.

Kvintet Igora Čapljinskog koji je okupio, pored gitariste Čapljinskog, akordeonistu Volperta,  basistu Sinjerija, saksafonistu Dejana Zagorca i bubnjara Zahida Džihana predstavio je široj javnosti veoma delikatne muzičke numere koje su bliske muziciranju B.Casela, D.Brubeca i  G.Shearinga.

Grupacija muzicara koja se pojavljuje uz djelovanje Kornelija Kovača, koja datira u drugoj polovini šeste dekade, nosila je obilježja nastupajućeg vala muzike šezdesetih godina. Ta muzika je zamijenila, kako instrumentalno tako i morfološki, djelovanja prethodne generacije donoseći novi kvalitet i drugacije obilježje muzičke scene Sarajeva.

Zapamtiće se da je u Slogi plesno veče započinjalo kompozicijom “Kada sveci marširaju”, da je zaštitni znak MC-a bio “Bubnjarski bogie-wogie”, da su SPO u većem dijelu nastupanja svirali muziku tipa “Moonlight serenade”. Takodje je za pamćenje Non-Stop veče koje je priredjeno u FIS-u gdje su nastupili sastavi SPO-a sa S.Matijevićem, P. Rakočevićem, Z. Denisom, Dj.Kisićem i dr. dok su sa druge strane u ansamblu iz Sloge predstavljali M.Šabić, A.Terzić, B.Hufnagl, K.Kovač, D.Pejnović, Z.Džihan, I.Čapljinski. M.Živojnović i D.Stoparić.

Slika 4. Orkestar večera  u studentskom domu na Bjelavama: Dordje Kisić, Cibi-Janoš Volpert, Mišo Živojnović, Igoru Čapljinskom se vidi dio lica, Dušan Pejnović, Dejan Zagorac i Aco Terzić.

Neposredno u prvim godinama sedme decenije napokon je formiran Zabavni orkestar  Radio Sarajeva. Novi instrumenti dali su nadahnuće muzičarima i pedagozima da se odgovarajućim elanom pristupi stvaranju. Nažalost, a to je obilježje i današnje situacije, orkestar nije imao jaku  solističku liniju, nedostajao je trubač tipa Miroslava Šabića, ili saksafonista tipa Dejan Zagorac, ili trombonista kakav je bio Dušan Pejnović, ili gitarista kao Igor Čapljinski ili akordeoniste kakav je bio inventivni Janoš Volpert, ili klavirista diapazona Kornelija Kovača itd.

Godine nakon sedamdesetih nose sasvim drugačije obilježje. I u tom periodu se stvara jazz muzika, medjutim to je  dio stvaralaštva koji  nije dovoljno blizak osnovnoj liniji koja prati klasičnu jazz muziku. Iako i u tom dijelu stvaralaštva postoje naznake veze i srodnosti sa klasičnim jazzom, tek će se, vjerovatno u kasnijim interpretacijama muzike tog vremena, naći i evaluirati stvaralaštvo grupacije kojoj pripadaju D.Popović, F.Redžić ,B. Kovačević, Dj. Kisić, E. Arnautalić, D. Zagorac, S.Matijević. B.Hufnagl i dr.

P.S.
Ovaj prekratki osvrt na muzičko djelovanje u prvim poslijeratnim godinama nema pretenzije da bude autentično interpretiranje dogadjanja na muzičkoj sceni. Nedostaju, u nastojanju da se u najkraćim linijama akcentira početak i jedno vidjenje prisustva jazza u Sarajevu, detalji kao što su djelovanje pojedinaca i grupa koji su se pojavljivali prije 1941. godine, nedostaju imena i pozivi na interpretacije koje se uz ta imena mogu vezivati, poznato je da je “Ramona” plesana i prije rata, da su prepoznatljivi taktovi regtime kompozicija “Lamb at walk”, da se iz ratnih dana povlači kompozicija “Lili Marlen” itd.